قرائت فقهی و حقوقی امامین انقلاب اسلامی از تحکیم نهاد خانواده

                               قرائت فقهی و حقوقی امامین انقلاب اسلامی از تحکیم نهاد خانواده  

چکیده

 تحکیم خانواده از جمله مسـائل مهم در عرصـه اجتماعی و حقوقی است که مسائل و مشکلات بسیار اجتماعی با آن پیوند دارد و در نظام امروز جهانی و ســبک های زندگی جدید، در کشــور ما اهمیت دو چندانی یافته اســت که نیازمند آن اســت که فقه اسلامی و نیز قوانین کشور در مقابل این مسائل کارآمد باشند. بر همین اساس، هدف مقاله حاضر بررسی قرائت فقهی و حقوقی امامین انقلاب اسلامی نهاد خانواده و با استفاده از روش تحلیلی و توصـیفی بهره برده اسـت. امام خمینی (ره) عقیده داشتند؛ یکی از راههای تحول قوانین مربوط به خانواده اســـت که بر اســـاس آن میتوان با تحول موضوعات حکم، احکام جدید فقهی صادر کرد صدور احکام حکومتی بر مبنای مصلحت و نیز مصوبات اصلاحی مجمع تشخیص مصلحت نظام که خود با حکم حکومتی امام خمینی تأسیس شده هست و فقه پویای شیعه قابلیت پاسخ گویی به مسائل مستحدثه و نیاز‌های نوظهور را دارد. با توجه به لزوم آثار مثبت تحکیم خانواده، قائد شهید (مقام معظم رهبری) نیز که پیرو فقهی امام خمینی ره می باشند از قابلیت های فقه اسلامی در راستای قانون گذاری در کشور آگاه بوده اند و ثمره این آگاهی را می‌توان در ســیاســـت های کلی ابلاغی ایشان در راستای تحکیم نهاد خانواده مشاهده نمود. و سیاست کاهش عوامل آسیب رسان نسبت به ساختار خانواده را هدف خود قرار داده و بیان می‌دارند.

کلمات کلیدی: خانواده، حقوق، فقه خانواده، تحکیم خانواده

مقدمه:

 فقه و حقوق خانواده از آن جهت که نظم دهنده به روابط نهاد اجتماعی و فردی حقوقی خانواده است دارای جایگاه و اهمیت بسیار ویژه‌ای است. یافته‌ها نشان داده است که سیاستهای کلی خانواده، از نظر  امام خمینی و مقام معظم رهبری، خط مشی‌ کلی قانونگذاری در حوزه خانواده، قابل بررسی است. هدف جایگاه تعالی نهاد خانواده در کنار تحکیم و انسجام آن، مورد توجه قرار است. سوال این است که  قرائت فقهی و حقوقی  امامین انقلاب اسلامی از تحکیم نهاد خانواده چگونه است؟ تفکر این دو امام، توصیه‌های فقهی و حقوقی  در حیطه خانواده چیست؟ بر این اساس بررسی دیدگاههای این دو بزرگوار در حوزه خانواده و غلبه بر مسائل موجود در آن دارای ارزش و اهمیت خاص است.

اهمیت خانواده بنابر عملکرد امام خمینی(ره):

امام (ره) فضای خانه را آکنده از محبت، عاطفه، عشق و معنویت می‌کردند تا فرزندان بتوانند در این فضای سالم و خالی از آلودگی به رشــد و تعالی دســت یابند. یکی از راهکارهای عملی امام برای تقویت این روند، تکریم و احترام به فرزندان و افکار و خواســته‌های آنها بود، به طوری که در بازیهای کودکانه‌ی آنها شرکت میکردند. از هم گسیختگی خانواده موجب تزلزل بنیاد اساسی و در نتیجه محروم شدند فرزندان از نعمت پدر و مادر می شود. بر همین اساس  امام راحل بر مهر و محبت در خانواده تاکید فراوانی داشتند (کرمی، 1400، ص58). برای رفع این مشکلات، بهترین راه حل این است که زندگی خانوادگی امام خمینی (ره) را را به عنوان الگو به جامعه معرفی کرده تا چراغ راه کســـانی باشـد که در صـدد ایجاد و تقویت یک خانواده‌ی سـالم، پویا، با نشـاط، صـمیمی، معنوی و اخلاقی می باشند. ایشان در هیچ شرایطی از خانه و خانواده غافل نبودند. ایشان با وجود مشغله‌های  فراوان، وقتی را برای خانواده خود قرار میدهد. اهتمام امام به خانواده و در اولویت قرار دادن آن، الگوی خوبی است.

 احکام فقهی و حقوقی

حسن معاشرت:

 از مصادیق حسن معاشرت رفتار توأم با خوش رویی، صبر و تحمل تفاوتها، تقسیم خوشی ها و مشارکت در لذتها است. جنجال، بی ادبی،  توهین و کتک زدن... از مصادیق سوء معاشرت است که باعث ســلب آرامش خانواده است (موذن زادگان و جهانی ، 1394: دوره2، شماره 69).

  پیدا است که دوستی و محبّت در آغاز تشکیل خانواده، امر لازمی است که تداوم و حیات این خانواده به این دوسـتی و محبّت بسـتگی دارد. از لحاظ حقوقی، باید زن و شوهر حسن معاشرت داشته باشند (ماده 1103 ق.م).  

حسن معاشرت را در ســیره‌ی عملی امام (ره) در نامه‌ به همسرش که سرشار و لبریز از محبّت است می‌توان اشاره کرد که مینویسد؛ تصدقت شوم، الهی قربانت بروم، در این مدت که مبتلای به جدایی از آن نور چشم عزیز و قوت قلبم گردیدم، متذکر شما هستم و صورت زیبایت در آینه‌ی قلبم منقوش است. عزیزم، امیدوارم خداوند شما را به سلامت و خوش در پناه خودش حفظ کند..... (صــحیفه، 1379: جلد 8).

اسکان  

  معمولا محل سکونت توسط شوهر تعیین میشود و زن در آن سکونت میکند مگر اینکه اختیار تعیین منزل به زن داده شده باشد (ماده 1114ق. م). اگر محل سکونتی که شوهر فراهم کرده موجب ضرری یا خوف جانی یا مالی یا آبرو باشد، در این صورت دادگاه محل سکونت زن را تعیین میکند (ماده 1116 ق.م).

 مشارکت در امورخانه

مسئولیت پذیری زن و شوهر نسبت به تکالیف قانونی منجر به تحکیم خانواده است. (نجفی، 1401: 40). 

وفاداری

  زمینه وفاداری بین همسران، عفاف است که به زن و مرد در دین توصیه موکد است.

حضانت

 حضانت حقی است که از لحاظ فقهی قابل واگذاری نیست. مراقبت از سلامت جسمانی فرزندان ، رسیدگی عاطفی به آنها و برآوردن نیازهای روحی و روانی آنان اســت. حضانت و نگهداری فرزندان نیز از حقوق و وظایف مشترک زوجین است و قابل واگذاری نیست (ماده 1173 ق.م).

مدیریت خانواده

مرد عهده‌دار قوام و مسئول اقتصادی خانواده است (مواد 1107، 1199و 1204 ق. م). نام خانوادگی و تابعیت مشترک پدر و فرزندان نشانه وحدت خانواده است (مینا و فالی ، 1402: دوره28، شماره 78 ).

تمکین

زوجین با مشاهده نیازهای جنسی همسر خود حتی اگر در آن مقطع خود تمایل چندانی نداشته باشند، می بایست نیاز همسر را برآورده سازند (مگر آنکه مانع عقلی یا شرعی باشد) و این مطابق عهدی است که با انعقاد قرارداد ازدواج هردو پذیرفته‌اند. مهمترین قصد و هدف نکاح، ارضای نیازهای جنسی از طریق مشروع است. البته اگر شــوهر توقعات نامشروع یا نامتعارفی از زن داشته باشد زن مکلف به اطاعت از او نمی باشد.

 ولایت 

 کودک چون صغیر و محجور محسوب می‌شود، ولایتش به اتفاق فقها و حقوقدانان بر عهده پدر و جد پدری اســت (علایی و همکاران، 1401: دوره3، شماره 2 ).

 مهریه  

مهریه باید قابل تملک  و مالیت داشته باشـد (ماده 1078 قانون مدنی). و چیزی که ارزش اقتصـادی ندارد مهریه نمی‌باشد. مقدار و وصـف آن باید معلوم باشـد. (ماده 1080 ق. م).

نفقه  

نفقه زوجه مخارجی است که شوهر باید به همسر خود بپردازد. مبنای نفقه خانواده بر اساس مصلحت زن و مرد بستگی دارد.. (ماده 1108 قانون مدنی). نفقه زن به ندار بودن بســتگی ندارد. (قابضی و رضایی: 1401). نفقه عبارت اسـت از همه نیازهای متعارف و متناسـب با وضـعیت زن است. از قبیل: پوشاک، غذا، اثاث، منزل، هزینه های درمانی و بهدا شتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مر ضی است. البته اگر زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند و نیازهای مشروع جنسی شوهر را برآورده نسازد مستحق نفقه نخواهد بود و نفقه ساقط می شود. (ماده 1108 ق. م).

مالکیت بر اموال و دارایی 

 زن مالک اموال و دارایی خود اســت و مســتقلا میتواند در دارایی خود، مثل ارثیه و جهیزیه هر تصرفی که می خواهد بکند (ناصحی، 1398، ص87).

تربیت  

   با تربیت انسان، عالَم اصلاح می شود (صـحیفه نور، 1379: جلد 14). امام (ره) رتبه تربیت و تهذیب را بیش از تعلیم و فراگیری آن را پیش از تعلیم می دانست و تأکید می کردند: تزکیه، قبل از تعلیم و تعلم است و مسئله تربیت، بالاتر از تعلیم است (مصطفی پور، 1374، ص67). امام (ره) خانواده را نخستین خاستگاه تربیت کودک می داند، خانواده شما باید مدرسه باشد (صحیفه نور، 1379: جلد 6). دامن مادر کلان ترین مدرسه ای است که بچه در آنجا تربیت می شود. (صحیفه نور،  1379: جلد 8).

اهمیت احکام فقهی و حقوقی در تحکیم خانواده از منظر مقام معظم رهبری

 از منظر قائد شهید (مقام معظم رهبری)  در جهت ارتقای تحکیم خانواده، لازم است جهات مختلف این اهمیت مورد شناسایی قرار گیرد.

  کارکرد ازدواج

 اصلی‌ترین کارکرد ازدواج، تشکیل خانواده است (10/2/1376).

 آرامش

 آرامش را مهمترین چیزی که بشر به آن نیازمند است و یافتن ایــــــن آرامش جز در سایه تشکیل خانواده‌ای خوب میسر نمیشود. ( 31/4/1376).

 طیبه 

خانواده کلمه طیبه اســـت. پیوســته از خود برکت می‌تراود. (15/12/1379).

 احترام 

 خانواده یک امر اعتباری است و ماندن آن بسته به این است که طرفین قضیه و جامعه و قانون، آن را محترم شمارند. (19/1/1377).

 رعایت موازین اسلامی

 عامل پایداری و بقاء خانواده، رعایت احکام اســلامی است. عامل محکم، بهتر، قوی تر و محیط امن تری برای فرزندان و کودکان خواهند بود ( 15/1/1378).

 هدف غائی

تعالی زوجین و رسیدن آنها به کمال حقیقی، به وسیله تقوا، و عبادت است  (23/12/1377).

محبت

 عامل پایداری و ملاک خانواده است ( 24/9/1376). محبت، همه عیب ها را می‌پوشاند. با محبت، زن به مرد تحمیل و زور نمی‌گوید و مرد هم به زن زور نمی‌گوید ( 19/1/1377).

 اخلاق اسلامی

 با اخلاق اسلامی زن و مرد تحکم و زورگویی ندارند ( 13/4/1386).  باعث گذشت و اغماض، سختگیری نکردن همسران به یکدیگر و پرهیز از کمال گرایی است ( 2/7/1364). دوری از خودبرتربینی است (22/12/1378).

 احترام متقابل

 پرهیز از اهـانـت، تحقیر و تـذلیـل ( 19/9/1371)  قـدردانی ( 27/7/1380) رازداری ( 3/6/1375).  پرهیز از پرخاشگری و عصبانیت. ( 27/7/1380). عیب پوشی. (24/10/1381).

 سازگاری

 سازگاری به معنای پذیرش عیبها و نقصها و کاستی های طرف مقابل در زندگی مشترک است. سازشکاری و کوتاه آمدن از مواضع در محیط خانواده، واجب تلقی می شود ( 24/1/1378).

سازگاری زنان منظور حسن تبع که به معنای خوب شوهرداری است و جهاد زنان نامیده شـــده است را حفظ، گرمی صــمیمیت و آرامش خانواده با وجود ســختی ها و مشــکلات دانند ( 14/10/1390).

 تفاهم

 شهید قائد تفاهم را موجب افزایش محبت دانسته است (31/6/1371) زنان دارای ویژگیهایی فطری و خدادادی و ظرافت هایی دارند مثل ظرافت در فکر، اندیشه، تدبیر و دستگاه تصمیم گیری می باشند که به نفوذ هرچه بیشتر آنهـا بـر مـردان می انجامد و در پایداری خانواده نقش بسزایی دارد (21/2/1392).

 شناخت حقوق مشترک و اختصاصی هر یک در خانواده

 باید به وظایف زنان و مردان باهم اشاره شود؛ نه اینکه سنگینی کفه ترازو همیشه به سمت زنان باشد و به مردان حقوقشان و به زنان وظایف‌شان گفته شود ( 9/5/1375). چنانچه خداوند فرموده است: و مثل همان وظایفی که بر عهده زنان است به طور شایسته به نفع آنان برعهده مردان است (2/228 ). 

وظایف و مسئولیت‌های مشترک همسـران از دیدگاه اسـلام، «معاشرت بـه معروف» می باشد (سالاری فر، 1385).

 اداره خانواده

 اداره خانواده بین زن و مرد مشترک است و اصلی ترین وظیفه مشترک یک زن و مرد مسلمان، ساختن خانواده است (13 /12/1363 ).  باید مثل دو رفیق، دو شریک، دو هم سنگر و دو همکار باشند( 17/10/1371 ).

 مقام معظم رهبری جابه جایی نقشها را در خانواده که برخاسته از دیدگاه های فمینمی باشدی است، به شدت منع و آن را از عوامل فروپاشی خانواده قلمداد می کنند. (28/6/1381).

 اسلام ناب در خانواده

 اسلام ناب آن اسلامی است که هم تکلیف من و شما را در خانواده با خود و در خلوت شخصیمان معیّن می کند، هم تکلیف ما را در جامعه معیّن میکند، هم تکلیف ما را در قبال نظام اسلامی و ایجاد نظام اسلامی معیّن می کند؛ این اسـلام ناب اسـت (بیانات در مراسـم بیسـت و هفتمین سـالگرد رحلت امام خمینی ره )، (14/3/1395).

 امر به معروف و نهی از منکر در خانواده

 شهید قائد در سال 1394 در حرم مطهر رضوی فرموده‌اند: اعتلای فرهنگ، سلامت محیط اخلاقی، سلامت محیط خانوادگی، تکثیر نسل و تربیت نسل جوان آماده‌ی برای اعتلای کشور، رونق دادن به اقتصاد و تولید، همگانی کردن اخلاق اسـلامی، گسـترش علم و فنّ‌آوری، اسـتقرار عدالت قضـای و عدالت اقتصـادی، مجاهدت برای اقتدار ملّت ایران و ورای آن و فراتر از آن، اقتدار امّتّ اسلامی و تلاش و مجاهدت برای وحدت اسلامی؛ و همه موظّفند در راه این معروفها تلاش نمایند.

 منکرها. ابتذال اخلاقی، کمک به دشمنان اسلام، تضعیف نظام اسلامی، تضعیف فرهنگ اسلامی، تضعیف اقتصاد جامعه و تضعیف علم و فنّ‌اوری؛ از این منکرها باید نهی کرد (1/1/1394).

 اهمیت فرزندآوری

شهید قائد(مقام معظم رهبری)، در دیدار اعضـــای همایش ملی «تغییرات جمعیتی و نقش آن در تحولات مختلف جامعه» ( 1392) فرمودند که؛ «ببینید چه چیزهایی اســـت که موجب میشــود جامعه‌ی ما دچار میل به کم فرزندی بشود. این میل به کم بودن فرزند، یک عارضه است؛ والّا انسان به طور طبیعی فرزند را دوست میدارد.  چرا ترجیح میدهند اشخاصی فقط یک یا دو فرزند داشته باشند؟ برای علاج این عوامل بیماریزا، متخّصّـصـین و صـاحبان تفکر را بخواهید فکر کنند.

 حمایت زن از همسر نظامی‌اش

 رهبر شهید در دیدار نیروهای مسلح منطقه‌ی شمال کشور و خانواده‌های آنان ( 1391) نیز بیان داشته بودند که «خانواده‌های عزیزِ رزمندگان ما، شریک زندگی شما جزو کسانی است که در این بنای رفیع و باشــکوه، نقشــهای حســاس دارد. وجود نیروهای مسـلح مسـتقل، آگاه، مبتکر، شـجاع، فداکار، بدون اینکه گلوله‌ای هم شـلیک بکنند، برای یک کشـور امنیت‌آور است؛ دشمنان را سر جای خودشان می‌نشاند. شما همسرانِ اینها هسـتید. زن در فضیلت و جنگیدن همسر نظامی‌اش شریک است. اگر یک نظامی خوب کار می‌کند، ناشی از برکاتِ وجود این همسر خوب و مهربان است. 

 نقش زن در خانواده

 قائد شهید در سـال 1390 در دیدار جمعی از بانوان نخبه نیز بیان داشـته بودند که؛ زن بزرگ خانه، و ریحانه است. ( 14/10/ 1401). قرآن وقتی میخواهد برای انسـان خوب و انسـان بد نمونه ذکر کند، هر دو را از زنان انتخاب میکند: «ضـرب اللَّه مثلا للّذین کفروا امرأۀ نوح و امرأۀ لوط» (66/10). قرآن دو زن را به عنوان نماد زنانِ بد؛ همسـر نوح و همســر لوط. بعد نقطه‌ی مقابل؛ به عنوان نماد زن برتر و زن مؤمن، یکی همسر فرعون، یکی هم حضرت مریم است؛ جالب این است که هر چهار تای این زنها خوبی و بدیشــان مربوط به محیط خانواده اســت.

 خانواده مســئولان

حضرت آقا در بیاناتی فرموده بودند که؛  « گاهی بعضـی از مسـئولین دیدیم آنچنان غرق در کار میشـوند که یادشـان میرود از وجود همسران‌شان و فرزندان‌شان .«قوا انفســکم و اهلیکم نارا وقودها النّار و الحجارۀ»؛ (66/ 6) خودتان و اهل‌تان را حفظ کنید. یعنی در کنار خود انسان ذکر شده است (بیانات در دیدار اعضای هیئت دولت، 16/6/1388).

نتیجه  

از منظر امام خمینی (ره) فقه پویا همواره گره‌گشای مسائل مستحدثه است. و قابلیت انطباق با تحولات روز و پاســخ گویی به نیازهای نوظهور را دارد. حقوق خانواده منبعی ژرف است که فقه جواهری با ابزار اجتهاد میتواند پاسـخگو به موضوعات مستحدثه باشد. بر اسـاس دیدگاه مقام معظم رهبری، هر آنچه موجب اسـتحکام خانواده گردد پذیرفتنی است. در حقوق خانواده اسلامی تحکیم خانواده توازن حقوق افراد با یکدیگر و توازن حق هر  فرد با تکلیفی که بر عهده او اســت مد نظر است.